Największy światowy miesięcznik społeczno-polityczny
NUMER BIEŻĄCY  ARCHIWUM   PRENUMERATA    BIBLIOTEKA   REDAKCJA    WYDAWNICTWO   KONTAKT
Spis treści numeru 01/131

styczeń 2017

  LMD na portalu Facebook

Wybrane artykuły

Serge Halimi
Matrioszki

Przemysław Wielgosz
Rasizm ponadpartyjny

Michael T. Klare
Polityka zagraniczna wg Trumpa

Mohammad R. Djalili, Thierry Kellner
Iran i Turcja:
sojusznicy czy rywale?

Stefan Zgliczyński
Zygmunt Bauman

Tylko na stronie www

DOKUMENTY

Europejska Konferencja w Obronie
Publicznej Służby Zdrowia
Deklaracja

Damien Millet i Eric Toussaint
Dekada globalizacji i oporu
(1999-2009)

Raport ONZ
Wpływ blokady ekonomicznej
na sytuację humanitarną Gazy

ARTYKUŁY

Antoni Wiesztort
Największa grabież w powojennej historii stolicy

Agnès Sinaï
Zmiany klimatyczne podsycają konflikty

Gilbert Achcar
Religia między wyzwoleniem a fundamentalizmem

KOMENTARZE I POLEMIKI

Ala Qandil
U bram Europy

Przemysław Wielgosz
Prorocy na puszczy

Tadeusz Klementewicz
Uwagi o „Dekadzie przełomu”
Michała Siermińskiego

Warto przeczytać

Stefan Zgliczyński
„Miasta śmierci”
pod butem Persaka

LMD - grudzień 2016

Martine Bulard
Pekin na zakręcie
LMD - kwiecień 2011

Janet Biel
Kobiety i natura, czyli
recydywa mistycyzmu

LMD - maj 2011

Loïc Wacquant
Anatomia nowej miejskiej biedy
LMD - czerwiec 2008

Michel Löwy
Krytyka postępu technologicznego
LMD - maj 2008

Tadeusz Klementewicz
Uwagi o „Dekadzie przełomu”
Michała Siermińskiego

Książka Michała Siermińskiego łączy w sobie wiele ważnych wątków badawczych i zawiera wiele diagnoz poszerzających nasze rozumienie osobliwości III RP. Uzupełnia historiografię dziejów najnowszych o analizę ewolucji ideologii demokratycznej opozycji w PRL. Ukazuje jej „długą genealogię”. Pośrednio pozwala także zrozumieć skutki jej wyborów ideowych dla ustrojowego ładu III RP. Ponadto – jako studium myśli ideologiczno-politycznej opozycyjnej inteligencji – ukazuje historyczne przyczyny uwiądu żywotności myślenia lewicowego. Zarazem warsztat badawczy rozprawy, bliski ideałowi sine ira et studio, pozwala traktować dzieło Siermińskiego jako pożądany wzór dobrej roboty analitycznej.

Ranga dzieła – zjawiska, które pozwala lepiej rozumieć.

David Ost, amerykański socjolog polityki, postawił pytanie o przyczyny rozejścia się losów „Solidarności” i dawnej demokratycznej opozycji (inteligencji) w czasie transformacji ustrojowej. Czołowi przedstawiciele opozycji – osoby takie jak Bronisław Geremek, Jacek Kuroń i Adam Michnik – odegrali w latach dziewięćdziesiątych rolę Piłata, skazując klasę robotniczą na „terapię szokową”. Terapia ta utorowała drogę do „normalności”, czyli półperyferyjnego kapitalizmu. Podobnie jak przedstawiciele zimnowojennej lewicy na Zachodzie, polscy opozycjoniści – począwszy od lat siedemdziesiątych – rozwijali stopniowo doktrynę antykomunizmu, w której socjalizm stał się synonimem stalinizmu, z jego terrorem państwowym i masową mobilizacją. Z tej perspektywy droga na skróty wyjścia z zacofania wydawała się znajdować całkowicie w cieniu Gułagu. Rządy monopartii z kolei zostały utożsamione z „totalitaryzmem” jako przeciwieństwem pluralistycznego systemu politycznego – jedynego, który zdawał się gwarantować debatę prowadzącą do konsensusu. Triumfowała tu ideologia końca ideologii. Wyidealizowany, idylliczny obraz społeczeństwa rynkowego, w którym demokracja i prawa człowieka legitymizowały system oraz w którym arbitraż z udziałem państwa temperował konflikt przemysłowy, legł u podstaw strategii budowy w Polsce kapitalizmu bez kapitału. Ponadto szafowanie wąsko rozumianą retoryką wolności i suwerenności narodu ułatwiło wdrażanie neoliberalnych reform. W Polsce „kapitalizm prześlizgnął się dzięki emocjom narodowym nie mającym związku z gospodarką” – jak słusznie stwierdził Bronisław Łagowski. Książka Siermińskiego stanowi poprzedzające ogniwo, jakby pierwszy tom, Klęski „Solidarności”Osta. Postawa „trybunów narodu” umywających ręce od własnych decyzji, które po 1989 roku pozbawiały klasę robotniczą jej przewodniej roli, staje się dzięki lekturze „Dekady przełomu” bardziej zrozumiała.

W latach siedemdziesiątych Leszek Kołakowski rozprawiał się z Marksem jako inspiratorem stalinowskiego „totalitaryzmu”, nie przywiązywał zaś większej wagi do marksowskich kategorii i analiz kapitalizmu. W ujęciu autora Głównych nurtów marksizmupluralizm paradygmatów badawczych okazywał się twórczy tylko wtedy, gdy był wolny od inspiracji dorobkiem „najwnikliwszego krytyka społeczeństwa rynkowego”, jakim bez wątpienia był Karol Marks (A. Walicki). Siermiński pokazuje, że rozstanie z marksizmem i zakładaną przez tę ideologię przywódczą rolą klasy robotniczej dokonało się właśnie w dziesięcioleciu poprzedzającym powstanie „Solidarności” (s. 53). Właśnie w tej dekadzie rozpoczął się również „proces wymazywania najbardziej radykalnych tradycji polskiej lewicy z kart narodowej historii” (s. 69).

W późniejszym okresie odejście od marksizmu ułatwiło omawianym w Dekadzie przełomuinteligentom wejście w symbiozę z dominującą w latach dziewięćdziesiątych neoliberalną wersją ekonomicznego fundamentalizmu. Po przemianach ustrojowych w Polsce robotnicy byli dla Gazety Wyborczejjuż tylko „populistycznymi roszczeniowcami”.

„Niepokorna” interpretacja dziedzictwa inteligencji

Siermiński, szanując osobiste poświęcenie i historyczne osiągnięcia przywódców demokratycznej opozycji, nie waha się ukazać potknięć i słabości ich koncepcji przywództwa. Wskazuje np., że w latach siedemdziesiątych nie wyartykułowali oni „żadnej spójnej i kompletnej alternatywy systemowej” (s. 22). Opozycyjne elity najbardziej zwodził jednak paternalizm wobec klas pracowniczych – tak charakterystyczny dla polskiej postszlacheckiej inteligencji z przełomu XIX i XX wieku – i przekonanie o misji przewodzenia w wytyczaniu strategii narodowej; przekonanie, że inteligencja jest „kustoszem tożsamości wspólnotowej” (s. 57).

Autorowi udało się ukazać wiele dylematów decyzyjnych, uwikłań światopoglądowych, poczucie osamotnienia i zawodu wobec mas, złudzenia wynikające z braku analogii historycznych. Środowiska lewicowej inteligencji były skazane na własne diagnozy sytuacji, wyprowadzały z tych diagnoz wnioski praktyczne, które nie mogły być prostym drogowskazem, jak postępować z „władzą”. Nierzadko były to po prostu „skoki w ciemność”, jak to często bywa na zakrętach dziejów.

Inna historiografia jest możliwa!

Książka Siermińskiego ma nie tylko wspomniane walory poznawcze. Odznacza się także wyjątkowym warsztatem badawczym, co jest tym większym osiągnięciem, że mamy do czynienia z debiutem. Autor wykorzystał obszerną literaturę przedmiotu, zwłaszcza prace Andrzeja Friszkego, Dariusza Gawina, Cyrila Bouyeure, Denisa Sdvižkova. Interpretacja poglądów przewodników polskiej inteligencji osadzona jest na analizie różnorodnych tekstów, sygnowanych ich nazwiskami. Świadczy to o dużych analitycznych zdolnościach badacza, jego wysokiej kompetencji historyka myśli i systemów ideologicznych. Analizowane tezy tworzą pełen wachlarz poglądów politycznych, układają się w paletę krótkich esejów, wyczerpujących jednakowoż dany wątek. Do tego trzeba dodać aksjologiczny dystans i dążenie do powściągliwej formy pisarskiej. Narracja książki jest potoczysta, czyta się ją jednym ciągiem w ciągu kilku godzin. Dzięki temu ma ona szansę trafić do szerokiego grona czytelników. Z punktu widzenia warsztatu warto podkreślić, że książka Siermińskiego może być wzorem opracowania drażliwego tematu historii najnowszej: w tekście trudno się doszukać moralnej dyskwalifikacji bohaterów, autor waży słowa i epitety, obszernie dokumentuje wysuwane tezy i wnioski. Warto takie książki szeroko popularyzować, szczególnie w społeczeństwie tak podzielonym w ocenie historiotwórczych wydarzeń i roli protagonistów sceny narodowej. 


Michał Siermiński, Dekada przełomu. Polska lewica opozycyjna 1968-1980, Instytut Wydawniczy Książka i Prasa, Warszawa 2016, str. 359.

Współpraca wydawnicza
LMD  poleca
Czystki etniczne w Palestynie

W Czystkach etnicznych w Palestynie Ilan Pappé sięga do wydarzenia, bez którego nie można zrozumieć genezy izraelskiej okupacji Palestyny, a także charakteru najdłuższego konfliktu na Bliskim Wschodzie. Izraelski historyk pisze o Nakbie, brutalnej czystce etnicznej na 800 tys. ludzi, która stała się fundamentem państwa Izrael.

Galeria książek

LMD  poleca
Jean Ziegler

W Szwajcarii, złocie i ofiarach Jean Ziegler w bezpardonowy sposób rozprawia się z rzekomą „neutralnością” Szwajcarii podczas II wojny światowej. Opisuje też antysemityzm władz szwajcarskich (wydawanie na pewną śmierć uchodźców żydowskich), a także hipokryzję i zakłamanie szwajcarskich bankierów „piorących” przez całą wojnę hitlerowskie złoto zrabowane w podbitych krajach oraz podczas Holocaustu.

Galeria książek

Biblioteka  LMD
Dekada przełomu

Michał Siermiński podjął się pionierskiej pracy, aby wyjaśnić, kiedy faktycznie tacy wybitni weterani opozycji demokratycznej – lecz pierwotnie socjalistycznej – jak Jacek Kuroń i Adam Michnik zmienili poglądy. Okazuje się, że nastąpiło to w ciągu dziesięciolecia poprzedzającego wybuch rewolucji „Solidarności” z lat 1980-1981, a nie po jej stłumieniu – i że była to bardzo radykalna zmiana całego paradygmatu.

Galeria książek

Broszura o TTIP 

Pobierz broszurę autorstwa Johna Hilary'ego pt. "Transatlantyckie Partnerstwo w Dziedzinie Handlu i Inwestycji. Fundament deregulacji, atak na miejsca pracy, kres demokracji".

Archiwum na płycie DVD 

Płytę DVD ze stu numerami
Le Monde-diplomatique
(pliki PDF o wysokiej rozdzielczości)
można zamawiać pod adresem:
redakcja@monde-diplomatique.pl
w cenie 39 zł. Wysyłka gratis.

Książki i czasopisma naszego wy- dawnictwa są do nabycia w księgar- niach i Empikach lub do zamówienia bezpośrednio w redakcji.